Lech Wałęsa i Solidarność: historia stoczni gdańskiej

Elektryk, który zmienił region

Większość odwiedzających przyjeżdża do Stoczni Gdańskiej, znając już zarys tej historii: strajk, słynny płot, Nagroda Nobla. Mniej osób wie, które wydarzenia miały miejsce w 1980 roku, a które lata później, i dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie. Ta strona przedstawia historię w porządku chronologicznym, osadzoną w konkretnych miejscach w Gdańsku, gdzie się rozgrywała, tak by spacer obok Bramy nr 2 czy popołudnie w Europejskim Centrum Solidarności znaczyły coś więcej niż “tu wydarzyła się Solidarność”.

Lech Wałęsa to postać najbardziej kojarzona z tą historią, i nie bez powodu, ale był jedną z osób w znacznie większym ruchu tworzonym przez robotników stoczni, członków komitetów i zwykłych mieszkańców Trójmiasta. Zrozumienie jego roli oznacza zrozumienie całego ruchu, a to z kolei wymaga trzymania się właściwych dat.

Przed bramą stoczni: wczesne lata Wałęsy

Lech Wałęsa urodził się w 1943 roku w regionie Kujaw, z dala od wybrzeża Bałtyku, i wyuczył się na elektryka. Przyjechał do Gdańska pod koniec lat 60. i w 1967 roku zaczął pracować w Stoczni Gdańskiej, znanej wówczas pod komunistyczną nazwą Stocznia im. Lenina. Był obecny, choć jeszcze nie jako czołowa postać, podczas robotniczych protestów grudnia 1970 roku, gdy strajki wywołane podwyżkami cen żywności rozlały się wzdłuż wybrzeża i zostały brutalnie stłumione przez służby bezpieczeństwa w Gdańsku i Gdyni. Ten wcześniejszy, krwawy epizod to osobny rozdział wobec roku 1980, ale to on ukształtował pokolenie robotników stoczni, w tym samego Wałęsę, które zorganizowało się dekadę później.

Działalność związkowa Wałęsy w latach 70. kosztowała go pracę: został zwolniony ze stoczni w 1976 roku i spędził kolejne lata, przechodząc między dorywczymi zajęciami, pod stałą obserwacją, wciąż utrzymując kontakt z podziemnym ruchem robotniczym na wybrzeżu. To ma znaczenie, ponieważ wyjaśnia, dlaczego gdy w sierpniu 1980 roku rozpoczął się strajk, Wałęsa nie był już zatrudniony w stoczni i musiał dotrzeć do strajkujących z zewnątrz.

Sierpień 1980: strajk i płot

14 sierpnia 1980 roku robotnicy Stoczni Gdańskiej wyszli na strajk, wywołany częściowo zwolnieniem suwnicowej Anny Walentynowicz, bliskiej emerytury i cenionej na hali produkcyjnej. Wałęsa, wówczas już niezatrudniony w stoczni, słynnie przeszedł przez płot zakładu, by dołączyć do strajkujących, i szybko został przyjęty jako przywódca akcji.

W ciągu kilku dni strajk rozprzestrzenił się daleko poza jeden zakład pracy. Delegaci z przedsiębiorstw z całego Trójmiasta i szerszego regionu utworzyli Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, obradujący na terenie stoczni, i sformułowali listę 21 postulatów, które wykraczały poza płace i warunki pracy, obejmując prawo do tworzenia niezależnych związków zawodowych - żądanie bez precedensu gdziekolwiek w bloku sowieckim.

Negocjacje z przedstawicielami rządu trwały ponad dwa tygodnie, obserwowane przez międzynarodowe media i, coraz liczniej, przez robotników innych polskich miast, którzy organizowali własne strajki solidarnościowe. Rozmowy zakończyły się przy dzisiejszej Bramie nr 2 stoczni, gdzie 31 sierpnia 1980 roku podpisano Porozumienia Gdańskie. Porozumienie uznawało prawo do niezależnych, samorządnych związków zawodowych, wraz z prawem do strajku i zestawem ustępstw obywatelskich. Solidarność, związek, który wyrósł bezpośrednio z komitetu strajkowego, została formalnie zarejestrowana tej samej jesieni, stając się pierwszym niezależnym związkiem zawodowym dopuszczonym w kraju bloku sowieckiego.

Warto precyzyjnie określić, czym Porozumienia Gdańskie nie były: nie były zmianą rządu, nie były wyborami i nie oznaczały końca rządów komunistycznych w Polsce. Były porozumieniem pracowniczym, wyjątkowym w swojej treści, wynegocjowanym przy konkretnym stole, który odwiedzający mogą zobaczyć do dziś.

Stan wojenny i lata podziemia

Legalne istnienie Solidarności trwało krótko. Napięcia między związkiem, który w ciągu roku urósł do niemal dziesięciu milionów członków, a państwem narastały, aż 13 grudnia 1981 roku rząd wprowadził stan wojenny w całej Polsce. Solidarność została zdelegalizowana, jej liderów i tysiące działaczy internowano, a Wałęsa spędził blisko rok w odosobnieniu, przetrzymywany z dala od Gdańska w kilku miejscach, zanim został zwolniony pod koniec 1982 roku.

Przez resztę lat 80. Solidarność działała jako ruch podziemny: nielegalne gazety, tajne spotkania, strajki mniejsze i bardziej ryzykowne niż otwarta akcja z 1980 roku. Wałęsa wracał okresowo do pracy w stoczni i pozostawał najbardziej rozpoznawalną postacią ruchu, ściśle obserwowaną przez służby bezpieczeństwa, podczas gdy codzienną organizacją zajmowała się szeroka sieć działaczy znacznie mniej znanych poza Polską. Ta podziemna dekada to część historii najłatwiej pomijana podczas pospiesznej wizyty, a przecież to ona wyjaśnia, dlaczego dziewięć lat dzieli strajk od zmiany politycznej, która nastąpiła.

Pokojowa Nagroda Nobla, 1983

W 1983 roku, gdy Solidarność wciąż była zdelegalizowana, a Wałęsa pozostawał pod ścisłą obserwacją państwa w Polsce, otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za kierowanie niewzruszonym w swojej niestosowaniu przemocy ruchem na rzecz praw pracowniczych. Obawiając się, że wyjazd z kraju może oznaczać brak zgody na powrót, Wałęsa nie pojechał do Oslo, by osobiście odebrać nagrodę; w jego imieniu przyjęła ją żona, Danuta Wałęsa. Nagroda przyciągnęła międzynarodową uwagę z powrotem do Solidarności w momencie, gdy ruch przeżywał w Polsce kryzys, na lata przed tym, jak związek znów zacznie działać jawnie.

1989 rok: Okrągły Stół i częściowo wolne wybory

Do 1989 roku napięcia gospodarcze i lata podziemnej presji doprowadziły rząd do stołu negocjacyjnego z kierownictwem Solidarności. Rozmowy Okrągłego Stołu, odbywające się w Warszawie między lutym a kwietniem 1989 roku, zaowocowały porozumieniem o ponownej legalizacji Solidarności oraz o przeprowadzeniu wyborów z określoną pulą mandatów dostępnych dla kandydatów niekomunistycznych, obok mandatów zarezerwowanych dla partii rządzącej i jej sojuszników.

Wybory te odbyły się 4 czerwca 1989 roku. Kandydaci popierani przez Solidarność wygrali niemal wszystkie sporne mandaty - wynik, który zaskoczył rząd i uruchomił proces formowania rządu bez komunistycznego przywództwa jeszcze tego samego lata, pierwszego takiego w bloku sowieckim. To kamień milowy przynależny do roku 1989, odrębny od strajku 1980 roku i odrębny od prezydentury Wałęsy rok później. Mylenie “1980” z “1989” to najczęstszy błąd w potocznych opowieściach o tej historii i warto trzymać te daty osobno: 1980 rok dał prawo do zrzeszania się, 1989 rok dał udział we władzy politycznej.

Prezydent Polski, 1990-1995

W grudniu 1990 roku Polska przeprowadziła pierwsze w pełni wolne wybory prezydenckie i wygrał je Lech Wałęsa, zostając Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej. Jego prezydentura trwała jedną kadencję, od 1990 do 1995 roku, obejmując okres poważnych reform gospodarczych i wczesnej reorientacji polskiej polityki zagranicznej w stronę Europy Zachodniej i NATO. Stanął do reelekcji w 1995 roku i przegrał, nieznacznie, z Aleksandrem Kwaśniewskim, byłym działaczem z czasów komunistycznych, który stał się socjaldemokratą, po czym pokojowo opuścił urząd.

Kariera polityczna Wałęsy po 1995 roku toczyła się już znacznie mniej intensywnie, a on sam pozostał postacią publiczną w Polsce i na świecie przez kolejne dekady, w tym poprzez okazjonalne pojawianie się na wydarzeniach upamiętniających w Gdańsku. Nie ma regularnego mechanizmu, który pozwalałby odwiedzającym go spotkać, a każdy przewodnik, kierowca czy agencja sugerujący, że spotkanie jest częścią standardowego programu zwiedzania, przesadza z obietnicami.

Gdzie ta historia żyje dziś w Gdańsku

Trzy miejsca w Gdańsku niosą tę historię bezpośrednio, a każde z nich zasługuje na inny rodzaj wizyty.

Brama nr 2 Stoczni Gdańskiej to miejsce, w którym 31 sierpnia 1980 roku podpisano Porozumienia Gdańskie, a sama brama, wraz z pobliskim Pomnikiem Poległych Stoczniowców, pozostaje działającym miejscem pamięci, a nie obsługiwaną ekspozycją muzealną. Najlepiej odwiedzić ją, mając już wiedzę wstępną - a to właśnie dodaje spacer z przewodnikiem.

Europejskie Centrum Solidarności, wybudowane bezpośrednio obok Bramy nr 2, to właściwe muzeum poświęcone tej historii: gęsta, dobrze udokumentowana stała ekspozycja obejmująca protesty 1970 roku, strajk 1980 roku, podziemne lata 80. oraz transformację 1989 roku, zbudowana wokół oryginalnych artefaktów, nagrań i odtworzonych wnętrz. Dwie do trzech godzin to realistyczny czas na wizytę, a nie dodatek do dłuższego dnia. Architektura budynku celowo przywołuje zardzewiały kadłub statku, co warto zauważyć już przy wejściu.

Otaczający oba te miejsca teren stoczni pozostaje częściowo przemysłowy, dlatego zwiedzający poruszają się po wyznaczonych ścieżkach, a nie swobodnie - to wciąż, w części, czynna stocznia, a nie w całości zachowana dzielnica historyczna.

Zwiedzanie z przewodnikiem

Przewodnik ma tu największą wartość właśnie dlatego, że historia obejmuje dwie pełne dekady i kilka odrębnych punktów zwrotnych, które łatwo sprowadzić do jednej rozmytej opowieści. Ustrukturyzowany spacer przez stocznię i Bramę nr 2, połączony z kontekstem przed lub po wizycie w Europejskim Centrum Solidarności, zwykle pomaga odwiedzającym wyraźnie odróżnić rok 1980 od 1989, zamiast je mylić.

Na spacer obejmujący stocznię, Bramę nr 2 i okoliczne miejsca pamięci z lokalnym przewodnikiem warto rozważyć wycieczkę Gdańsk Solidarity Tour, zbudowaną specjalnie wokół tej historii. Odwiedzający, którzy chcą mieć muzeum zorganizowane za nich, z załatwionym wejściem i przewodnikiem prowadzącym przez gęstą chronologię ekspozycji w logicznym porządku, mogą zarezerwować zwiedzanie Europejskiego Centrum Solidarności z przewodnikiem.

Wariant łączący zwiedzanie muzeum z przewodnikiem w mniejszej grupie i bliższe przyjrzenie się eksponatom oferowany jest jako wycieczka do Europejskiego Centrum Solidarności w małej grupie. Dla tych, którzy chcą usłyszeć tę historię od kogoś z bezpośrednim rodzinnym związkiem z wydarzeniami, wycieczka po Solidarności prowadzona przez wnuka Lecha Wałęsy to prywatna opcja warta poznania, choć nie należy jej mylić z okazją do spotkania samego Wałęsy.

Krótka, rzetelna oś czasu

Data	Wydarzenie	Czym to nie było
Grudzień 1970	Protesty na wybrzeżu przeciw podwyżkom cen, stłumione siłą w Gdańsku i Gdyni	Nie powstanie Solidarności
1976	Wałęsa zwolniony ze stoczni za działalność związkową	Jeszcze nie ruch ogólnokrajowy
14-31 sierpnia 1980	Strajk w stoczni; podpisanie Porozumień Gdańskich przy Bramie nr 2	Nie zmiana rządu
Jesień 1980	Formalna rejestracja Solidarności jako niezależnego związku	Nie władza polityczna
13 grudnia 1981	Wprowadzenie stanu wojennego; delegalizacja Solidarności; internowanie Wałęsy	Nie koniec ruchu
1983	Wałęsa otrzymuje Pokojową Nagrodę Nobla, odebraną przez żonę	Nie powrót Solidarności do legalności
Luty-kwiecień 1989	Rozmowy Okrągłego Stołu w Warszawie	Nie odbywały się w Gdańsku
4 czerwca 1989	Częściowo wolne wybory; Solidarność wygrywa niemal wszystkie sporne mandaty	Nie to samo wydarzenie co 1980
Grudzień 1990	Wałęsa wybrany na Prezydenta Polski	Początek kadencji, nie jej koniec
1990-1995	Prezydentura Wałęsy	Jedna pięcioletnia kadencja

Planowanie wizyty

Połączenie tej historii z wojennym tłem stoczni daje pełniejszy obraz XX-wiecznego Gdańska; wycieczka łącząca historię II wojny światowej, Westerplatte i stoczni obejmuje oba wątki w jednym wyjściu dla osób mających mało czasu. Dla głębszego, kulisowego spojrzenia, obejmującego Centrum Solidarności obok innych miejsc z czasów komunizmu w mieście, prywatna wycieczka po historii komunizmu to dłuższa opcja zbudowana właśnie w tym celu.

Większość odwiedzających łączy przystanek przy Bramie nr 2 i Europejskim Centrum Solidarności z resztą terenu Stoczni Gdańskiej w jedno półdniowe zwiedzanie, po czym kontynuuje do Starego Miasta albo w stronę Westerplatte, by poznać wcześniejszy, 1939 rok w historii miasta. Pełniejszy plan sekwencjonujący te miejsca znajduje się w przewodniku najlepsze wycieczki jednodniowe z Gdańska oraz w jednodniowym planie zwiedzania Gdańska.

Osoby chcące poznać kontekst muzealny bez wycieczki z przewodnikiem mogą też przeczytać dedykowany przewodnik po Europejskim Centrum Solidarności oraz szerszy przewodnik po wycieczce po Stoczni Gdańskiej i Solidarności przed wyjściem. Wizyta w Muzeum II Wojny Światowej dopełnia obraz XX wieku, a podróżni ciekawi człowieka stojącego za ruchem nie powinni oczekiwać osobistego spotkania, lecz jedynie rzetelnie udokumentowaną historię, w miejscach związanych z Lechem Wałęsą opisanych powyżej.